Sunday, July 9, 2023

Article | Mixing Of New & Old Can Make Us Eco Friendly| Dr (Ms) Sharad Singh | Central Chronicle

"समारोहों में दोना,पत्तल और कुल्हड़ को अपनाकर आसानी से बन सकते हैं इकोफ्रेंडली।" ⤵️
Article
Mixing Of New & Old Can Make Us Eco Friendly
        .. -    Dr (Ms) Sharad Singh
Writer, Author & Social Activist
Blogger - "Climate Diary Of Dr (Ms) Sharad Singh"
 
Modernity is a good thing. But being modern does not mean giving up everything that was good in our past. Artificial facilities cannot give us the health and happiness that natural facilities give us. We have to stop and think that what we are leaving is it worth leaving everything? And in the race of modernity, what we are adopting blindly is it all worth adopting? When we consider both these aspects, we will find a third way that we can improve our life, our environment and the future of our climate by combining the new and the old. So think twice before becoming a toy in the hands of modernity. Don't put environment and climate at stake but be eco friendly.
  
It is the rainy season when nature comes to our house to meet us. Grass sprouts sprout from between the flore tiles of the courtyard. Where the water stops, the moss settles there. Rain brings with it the beauty of nature like a guest. The coming of rain after the scorching heat is as pleasant as the feeling of happiness after sorrow. So when nature itself has come to our house, then we should make it a friend forever. Actually nature itself knocks at the door of the heart. In this context, let me tell you an incident. It so happened that I went to a tea-bar to drink tea recently. There tea is served in an earthen kulhad. Eco friendly as well as hygienic. After drinking tea, the kulhads are thrown in the waste bin. I was also going to throw away my kulhad terracotta mug after drinking tea that suddenly I felt that this is a very useful thing. I wrapped it in a paper napkin. I brought it home and washed it thoroughly. Then made a small hole in its bottom. Now that kulhad has turned into a small pot. I filled some soil in it and cut a small branch of money plant and planted in it. It just became a tiny pot with greenery. I have kept it decorated on the center table of my living room. When I shared the picture of my little pot on social media, many people liked it. Many people were also inspired by this. Then I shared my thoughts on my social media that- "If you love nature, then nature has also found a way to reach you".

Just imagine that if that tea had been given to me in a plastic glass, I would not have thought of taking it home and planting a plant in it. I casually throw it in the waste bin. When the garbage collector comes from the waste bin, he takes that plastic glass along with the garbage. If the glass did make it to the dumping ground without getting blown up and thrown around, it would be sorted out and sent to the recycling pile. Before he got a new life, if he had reached somewhere else by flying or falling, he would have choked the drain somewhere and would have spread pollution somewhere. Whereas if I had not brought that clay glass home and thrown it in the waste bin, even then it would have been of great use. That is, when it was dumped in the garbage cart, it would break down, melt and mix with the ground and then become soil. That soil proves useful in all its forms. If nothing else, it would have helped the little grass to grow. The biggest thing is that it does not choke any drain nor does it spread any kind of pollution. That is, just think that instead of plastic items, we have traditional very good items which we can reduce the harm caused by plastic by bringing them in our daily use.
Recently an important thing was seen, that too in a wedding reception. Pattal means the dinner plate which is made from leaves. When plastic and melamine dinner plates and buffets were not in vogue in our country, food was served in leaves at weddings, ceremonies etc. Over time, the work of making plates was also done with machines and a beautiful and useful dinner plates started being made. But melamine plates made it obsolete. It is true that metal or melamine plastic plates can be washed and used over and over again and are manageable for caterers but the flip side is dangerous. If carelessness is taken in washing them, then no one can save the guests from infection and stomach diseases. On the other hand, dinner plates made of leaves are use and throw. That's why there is no fear of spreading diseases from them. They are easily disposed of in the garbage. Yes, so I was telling that I had the opportunity to eat on a dinner plate made of leaves in a wedding reception last day. The theme of that marriage was Countryside theme. And so the event organizer and the caterers came up with a beautiful way to have a great dinner. Tables were placed in rows at the dining place, on which food could be served by placing leaves plates. The arrangement was half buffet and half traditional 'Pangat'. Means buffet style dinner was to be done while standing but on plates made of leaves. Those plates were being kept in a dustbin after use. About whom the catering person told that they would take these plates of leaves to a farm where they would be composted. I was very happy to see and hear all this. This is the right innovation to make it eco-friendly by mixing tradition with innovation.
In both these incidents mentioned above, two things are worth thinking that when we use clay items instead of plastic disposable items, then we will feel the need to take care of the soil. We will focus on maintaining the quality of the soil. Will prevent soil erosion. And we will introduce our new generation to the uses of soil which our forefathers adopted for generations and we left them in the name of modernity. Similarly, when we promote leaf plates and bowls, it will provide employment to the villagers who make these things, as well as we will feel the importance and need of trees. For example, in the Bundelkhand region of North India, double-leaf plates are made from teak leaves. While teak trees are also used as wood for making furniture. Although the work of forest conservation is done by the government, but thieves illegally cut teak from the forests and take it away. When teak leaves are also used on a large scale, the number of people saving those trees will also increase. Due to this, while on one hand the cities will be saved from plastic pollution, on the other hand the forests will be saved from illegal felling.  Two works will be done by one hand.
So, think about it that by mixing of new and old we can protect our environment and climate for our new generation. Nothing beats eco friendly innovations and inventions for our safe future.
------------------------------
 (09.07.2023)
#climatechange  #MyClimateDiary 
#UNClimateChange 
#savetheearth  #nature 
#CentralChronicle
#DrMissSharadSingh

Friday, July 7, 2023

ट्रैफिक समस्या से जूझता मकरोनिया - डॉ (सुश्री) शरद सिंह

आज "पत्रिका" समाचारपत्र में 'शहर की समस्या' के संदर्भ में मकरोनिया उपनगर की सबसे बड़ी समस्या पर मेरे विचार... 
हार्दिक धन्यवाद #पत्रिका एवं आभार प्रिय Reshu Jain 🙏😊🌹
.......................
ट्रैफिक समस्या से जूझता मकरोनिया
- डॉ (सुश्री) शरद सिंह
   वरिष्ठ साहित्यकार, सागर
      
    सागर का मकरोनिया क्षेत्र एक तेजी से बढ़ता उपनगर है। यहां मॉल्स हैं, शोरूम्स हैं, प्रतिष्ठित कंपनियों के आउटलेट्स हैं, बड़े-बड़े होटल्स तथा शादीघर हैं। यहां एजुकेशन हब है।  कॉलोनियों का एक संजाल विकसित हो चुका है। बस, यदि किसी चीज का सबसे बड़ा अभाव है तो, वह है सुचारु ट्रैफिक व्यवस्था का। मकरोनिया का मुख्य चौराहा जो 'मकरोनिया तिगड्डा' के नाम से भी जाना जाता है, वस्तुतः अब वहां पांच सड़कों का मेल है। एक शहर की ओर, दूसरी रेलवे स्टेशन की ओर, तीसरी नरसिंहपुर रोड, चौथी जबलपुर व दमोह  रोड और पांचवीं बटालियन रोड। पांच सड़कों के संगम के कारण यह अत्यंत व्यस्त चौराहा है। लेकिन अफ़सोस है कि यहां ट्रैफिक लाईट्स तक सही ढंग से नहीं लगी हैं। अकसर ट्रैफिक लाईट्स बंद रहती हैं और जब चालू हालत में रहती है तो वाहनचालकों को सिग्नल समझने में परेशानी होती है। सड़कों के दोनों ओर गाड़ियां भी बेतरतीब ढंग से दो-तीन लेयर में पार्क की जाती है जिससे लगभग आधी सड़क यातायात के लिए बचती है और वाहनों की अधिकता के दबाव के चलते वाहनों के बीच छोटी-मोटी टक्कर लगभग रोज ही होती रहती है। ट्रैफिक की इस समस्या को हल करने के लिए सिर्फ़ दो क़दम उठाने की ज़रूरत है- पहला क़दम कि चौराहे पर यातायात की स्थिति को देखते हुए किसी अर्बन ट्रैफिक एक्सपर्ट से सलाह लेकर पांचों सड़कों के लिए अलग-अलग ट्रैफिक सिगनल्स लगाए जाएं। और, दूसरा कदम है कि पांचों रास्तों पर अतिक्रमण तथा गाड़ियों का बेतरतीब खड़ा किया जाना बंद कराया जाए। इससे आए दिन होने वाली सड़क दुर्घटनाओं में कमी आएगी और मकरोनिया क्षेत्र यातायात के लिए सुरक्षित हो सकेगा।
-------------------------------------
#डॉसुश्रीशरदसिंह #DrMissSharadSingh #sagarcity #makronia #सागर #मकरोनिया #शहरकीसमस्या #यातायातसमस्या #TrafficProblem

DIY प्लांटर 🌱- डॉ (सुश्री) शरद सिंह

मित्रो, आपको एक प्यारे से पौधे के साथ एक प्यारी सी सुबह की एक प्यारी सी #goodmorning  ❤️🌱😊 .... इस पौधे के प्लांटर की यानी गमले की एक दिलचस्प कहानी है 🤪 चलिए आपको सुनाती हूं हुआ यह कि मैं एक ☕Tea Bar में चाय पीने गई चाय पीने के बाद चाय का कुल्हड़ मैं फेंकने ही वाली थी कि अचानक मुझे लगा यह तो बड़ी दिलचस्प चीज़ है ... और मैंने पेपर नैपकिन में लपेट कर उसे रख लिया 🤷 घर में लाकर उसे अच्छे से धोया ... उसके तले में एक छोटा-सा छेद किया.. थोड़ी-सी मिटटी भरी और लगा दिया यह मनी प्लांट का पौधा....🌱🦉🌱 तो ये है मेरे मिनी प्लांटर की कहानी ... और अब यह मेरे ड्राइंग रूम के सेंटर टेबल पर ठाट से विराजमान है ❤️🌱😄🤩🥰
🚩 मेरा Morning विचार : यदि आपको प्रकृति से प्यार है तो प्रकृति भी आपके पास पहुंचने का रास्ता ढूंढ ही लेती है 😍

Friends, a lovely morning to you with a lovely plant #goodmorning ❤️🌱😊 .... There is an interesting story about the planter of this plant i.e. the pot 🤪 Let me tell you that I am a ☕Tea  After drinking tea I was about to throw away the tea pot that suddenly I felt it is very interesting thing... and I wrapped it in paper napkin and kept it 🤷 brought it home and washed it well..  .. made a small hole in its base.. filled some soil and planted this money plant plant....  Sitting gracefully on the center table ❤️🌱😄🤩🥰
🚩 My Morning Thought: If you love nature then nature also finds a way to reach you.


#डॉसुश्रीशरदसिंह #DrMissSharadSingh #प्रकृति #मनीप्लांट  #गमला #nature #beautifulnature #miniplanter #moneyplant  #Aureum  #Epipremnumaureum  
#beautifulday #pederbhelland

Thursday, July 6, 2023

बतकाव बिन्ना की | नांव में का रक्खो ? | डाॅ. (सुश्री) शरद सिंह | बुंदेली कॉलम | बुंदेली व्यंग्य | प्रवीण प्रभात

😲शरद पवार, शरद जोशी, शरद सक्सेना, शरद सिंह, शरदचंद्र ....ये 'नांव' यानी नाम ही तो हैं... फिर लफड़ा क्या है...ज़रा सोचिए?🤪🙃😜
"नांव में का रक्खो ?" - मित्रो, ये है मेरा बुंदेली कॉलम "बतकाव बिन्ना की" साप्ताहिक #प्रवीणप्रभात , छतरपुर में।
------------------------
बतकाव बिन्ना की  
नांव में का रक्खो ?          
- डॉ. (सुश्री) शरद सिंह
         ‘‘आओ शरद बिन्ना, आओ पधारो!’’ भैयाजी ने मोए देखतई साथ कई। उनको कैबो को टोन सुन के मोय बड़ो बुरौ लगो।
‘‘जे ऐसे ताना सो काय मार रए, भैयाजी? मैंने आपके कौन से खेत पटा लए?’’ मोय बी कै आई।
‘‘अरे, हम तुमाए लाने ताना नोई मार रए, हम तो तुमाओ स्वागत कर रए।’’ भैयाजी बोले।
‘‘जो कोन टाईप को स्वागत आए? लट्ठ-सी दे रए औ कै रए के परघा रए। मोरो आनो बुरो लग रऔ होय सो सूधी बोलो, कभऊं ने आबी।’’ मैंने भैयाजी से कई। मोय बुरौ लग रओ हतो औ संगे रोबो सोई आन लगो। भैयाजी से ऐसी उम्मींद ने हती।
‘‘अरे बिन्ना, तुम तो बुरौ मान गईं। सच्ची, रामधई! हम तुमें ताना नोई मार रए हते।’’ भैयाजी तनक घबड़ात भए बोले।
‘‘सो जे का हतो- शरद बिन्ना, पधारो- जो का हतो? ऐसे सो आप कभऊं नईं पधरात आएं मोए, फेर आज ऐसो काय कओ?’’ मैंने भैयाजी से पूछी।
‘‘चलो बैठो, तनक ठंडो पानी पियो! अपनो मुण्डा ठंडो करो, फेर हम तुमें बता रए।’’ भैयाजी बोले।
‘‘नईं, पैले आप मोय बताओ, ने तो मोय नईं बैठने आपके इते।’’ सच्ची मोय भौतई गुस्सा आ रओ हतो।
‘‘अच्छा चलो सुनो! बात का आए के आजकाल चाय टीवी होय, के अखबार होय, सबई में शरद पवार की खबरें दिखा रईं। मनो शरद नांव को डंका बज रओ।’’ भैयाजी बोले।
‘‘उनको काय को डंका? कच्चे में बिंधे दिखा रए शरद पवार दद्दा!’’ मैंने कई।
‘‘डंका माने बाजे सो बज रए अब चाय सूधे बाजे होंए चाय उल्टे वारे। बाजे बजत सुनाई सो पड़ रए। औ रई चाचा-भतीजा की रार, सो बा तो अपने देस में हमेसई से होत रई आए। मनो शरद पवार को नांव सुन के मोय ई नांव के कुल्ल जने याद आ गए।’’ भैयाजी बोले।
‘‘कोन-कोन को नांव याद आ गओ?’’ मैंने पूछी।
‘‘बाद में बताबी, पैले जे तो देखो के अपने प्रफुल्ल पटेल भैया कां बोल गए।’’ भैयाजी बोले।
‘‘का बोलो उन्ने?’’ मैंने पूछी।
‘‘काय तुमने टीवी नई देखी?’’ भैयाजी  ने मोसे पूछी।
‘‘नईं, न्यूज नई देखी। बाकी एक सीरियल को विज्ञापन जरूर देखो। अच्छो नईं लगो हमें।’’ मैंने भैयाजी से कई।
‘‘कौन सो विज्ञापन?’’
‘‘बा धारावाहिक को नांव बरसात या बरसातें कछू ऐसई रओ, बाकी ऊके विज्ञापन में हीरो ऐसो ऐंडू दिखाओ गओ आए के ने पूछो। बा हीरो पानी बरसत में बिना छत्ता के सड़क पे चल रओ, वा बी ऐसो के बाजू से गुजरन वालों को ऊके चलबे से धक्का लग रओ। औ इत्तई नईं, बा ऊकी हिरोईन एक टैक्सी रुकात आए औ अपनो छाता बंद कर के टैक्सी में बैठ पाए के ईके पैले बा हीरो टैक्सी में घुस जात आए औ अपनो हात बढ़ा के हिरोईन को छाता फेर के खोल के टैक्सी ले के चलो जात आए। मनो, मोय जे समझ में ने आई के जे धारावाहिक वारे दिखन का चात आएं? अरे, बात तो जे होती के हीरो हिरोईन के लाने टैक्सी रुकातो, ने तो अपनी टैक्सी हिराईन खों दे देतो और खुद खड़ो भींगत रैतो। बाकी ऊको ई टाईप से भींगत देख के हिराईन ऊको अपने संगे चलबे को आॅफर दे देती। मनो जे तो लुगवा हरों खों, संगे मोड़ा हरों खों बत्तमीजी करबो सिखा रए।’’ मैंने भैयाजी को पूरो विज्ञापन सुना दओ। बाकी ऊ धारावाहिक के दूसरे विज्ञापन सोई जेई टाईप के आएं, मनो कहां लौं मैं सुनाती।
‘‘हऔ जे सो ठीक नईयां! बा ऊमें देखो टाईटेनिक फिलम जेई से सो दुनिया में हिट हो गई के हीरो ने हिरोईन खों बचाबे के लाने अपनी जान दे दई। बाकी बिन्ना, हम तो जे मानत आएं के जो कोनऊं लुगाई नौकरी कर रई औ घरे चलाबे खों पईसा कमाबे में साथ दे रई, सो उके आदमी को सोई घर के काम-काज में ऊको हाथ बटाओ चाइए। अब जे का बात भई के लुगाई नौकरी बी करे, बच्चा बी पाले औ चूला-चैका बी करे, औ उतई ऊको आदमी 20-20 देखत पसरो रए।’’ भैयाजी ने बड़ी साजी बात कई।
‘‘ठीक कै रए आप भैयाजी! ऐसोई होन चाइए।’’ मैंने भैयाजी से कई।
‘‘का खाक होन चाइए? बिन्ना, तुमने सो हमें असल बात से बिलमा दओ। कां हम शरद पवार औ प्रफुल्ल पटेल की बात कर रए हते औ तुम सीरियल के विज्ञापन की बात करन लगीं।’’ भैयाजी कुड़मुड़ात भए बोले।
‘‘बा तो आपई ने टीवी देखबे वारी बात बोली, सो मोय बा विज्ञापन याद आ गओ। बाकी अब बता देओ आप के प्रफुल्ल पटेल ने का कई? अबे कोन सी देरी हो गई कहाई?’’ मैंने भैयाजी से कही।
 ‘‘जे ना कओ बिन्ना, आजकाल राजनीति औ मौसम एकई सो हो गओ आए। कओ अभई पानी गिर रओ औ कओ पांच मिनट बाद धूप कढ़ आए। ऐसई हाल राजनीति को चल रओ। जो मानुस पांच मिनट पैले ‘क’ पार्टी को गुन गा रओ हतो, बा पांच मिनट बाद ‘ख’ पार्टी को गुन गान लगे।’’ भैयाजी बोले।
‘‘सो जे तो हुइए, जो ‘क’ वारो खाबे खों ना देहे और ‘ख’ वारो कोनऊं अच्छी ‘डील’ ख्वा देहे, सो धनी ‘ख’ के बाजू में बैठो दिखाहे।’’ मैंने हंसत भई कई।
‘‘सई कै रई बिन्ना! अब सो जेई चलन चल गओ। अरे हऔ, सुनो तो बा प्रफुल्ल पटेल ने का कई के जो हम शिवसेना के संगे चल सकत आएं सो बीजेपी के संगे चलबे में का दिक्कत आए? उन्ने सो जे बी कै दई के शरद पवार बिना बहुमत के बदलाव लाबे की कोसिस कर रए, जे देख के मोय हंसी आन लगत आए।’’ भैयाजी ने अखीरकार प्रफुल्ल पटेल को कओ भओ मोय सुनाई दओ।
‘‘ऐसो आए भैयाजी के आजकाल राजनीति में कोनऊं ठिकानो नईं रओ, के कोन सो ऊंट कब कोन से करवट बैठ जाए। जनता जोन खों जितात आए, बेंचबे-खरीदबे वारे ऊको पटकनी दे के कोनऊं औरई खों कुर्सी पकरा देत आएं। मनो राजनीति में सोई खेल घांईं फिक्सिंग चलन लगी आए।’’ मैंने भैयाजी से कई।
‘‘हऔ, अपन ओरें सो ऊंसई खुस होत रैत आएं के हमने जिताओ, हमने हराओ। अरे, हऔ! सो हम बता रए हते के शरद पवार के नांव से हमें कुल्ल जने याद आ गए ऊमें पैले सो तुमाई याद आई।’’  भैयाजी बोले।
‘‘हऔ, आप मोय खुस करबे के लाने झूठी कै रए। आतई साथ तो ऐसो स्वागत करो के मनो संसद भवन में राहुल भैया पौंच गए होंय।’’ मैंने मुस्क्या के कई।
‘‘तुम और! कां से कां पौंच गईं।’’ भैयाजी की हंसी फूट परी। फेर अपनी हंसी पे ब्रेक देत भए बोले,‘‘सच्ची, पैले तुमाई याद आई के शरद नांव वारों को कछू नांव-गांव सो होत रैत आए। बे एक हते शरद जोशी जी। बे उन्ने कित्ते अच्छे ब्यंग्य लिखे।’’
  ‘‘हऔ, शरद जोशी को बा ब्यंग्य ‘जीप पे सवार इल्लियां’ सो कभऊं भूलत नईयां। गजब की कटाई करी आए।’’ मैंने कई।
‘‘बे एक औ रए शरद जोशी, जोन ने शेतकरी आंदोलन चलाओ रओ। और बे शरतचंद्र चट्टोपाध्याय। बे उते बंगाल में भए सो ‘शरत बाबू’ कहाए, इते होते सो ‘शरद बाबू’ कहाते। औ बा जो एक एक्टर आए शरद सक्सेना। बाकी हमें जे खयाल आओ के सबई शरद ओरें अच्छे नोने काम में रए, कोनऊं क्रिमिनल ने बनो।’’ भैयाजी सोचत भए बोले।
‘‘सो आप का चा रए के अब मोय सुपारी लेबे को धंधा शुरू कर देओ चाइए?’’ मैंने हंस के पूछी।
‘‘रैन देओ, तुमसे चिटियां लों नई मरत, कोनऊं की सुपारी का लैहो?’’ भैयाजी बोले।
‘‘हऔ भैयाजी, जेई से तो कओ जात आए के नांव में का रक्खो? जो कछू रक्खो, काम में रक्खो! काम साजो, सो सब साजो!’’ मैंने कई औ भैयाजी से विदा ले लई।
     काए से के मनो बतकाव हती सो बढ़ा गई, हंड़ियां हती सो चढ़ा गई। अब अगले हफ्ता करबी बतकाव, तब लों जुगाली करो जेई की। सो, सबई जनन खों शरद बिन्ना की राम-राम!
 -----------------------------   
#बतकावबिन्नाकी #डॉसुश्रीशरदसिंह  #बुंदेली #बुंदेलखंड  #बतकाव  #batkavbinnaki #bundeli  #DrMissSharadSingh  #batkav 
#bundelkhand   #बुंदेलीव्यंग्य

चर्चा प्लस | रामकथा में पर्यावरणीय चेतना | डॉ (सुश्री) शरद सिंह | सागर दिनकर

चर्चा प्लस  
रामकथा में पर्यावरणीय चेतना
        - डाॅ (सुश्री) शरद सिंह  
         फिल्म ‘‘आदिपुरुष’’ रिलीज हुई। हंगामा हुआ। संवाद को ले कर, कथानक में तोड़-मरोड़ को ले कर, पहनावे को ले कर। इस तरह कई घंटे, कई दिन हमने सोच-विचार, बहसें कीं, एक अदद फिल्म के बारे में। लेकिन क्या हमारी चर्चाओं में रामकथा के वे पक्ष तत्परता से रखे जाते हैं जिन्हें अगर हम समझ लें तो अपनी आने वाली पीढ़ी का भविष्य सुरक्षित कर सकते हैं? रामकथा मात्र एक कथा नहीं है, वह एक ऐसी जीवन शैली है जिसमें प्राकृतिक तत्वों की महत्ता को कदम-कदम पर स्थापित किया गया है। इस कथा में प्रत्येक जड़-चेतन का पारस्परिक महत्व और उसमें संतुलन को पात्रों के रूप में सामने रखा गया है। यदि हम तुलसीदास की ‘‘रामचरित मानस’’ के ही दोहों और चौपाइयों का समरण कर लें तो समस्त जड़-चेतन के साथ मनुष्य के अंतर्संम्बंधों का ज्ञान हो जाता है। पाषाण बनी अहिल्या, वनवासी मनुष्य, वानर, जटायु जैसे पक्षी आदि का प्रसंग यूं ही नहीं है, अपितु इनके द्वारा संदेश दिया गया है प्रकृति की महत्ता को समझने का। चलिए डालते हैं एक संक्षिप्त दृष्टि-  
आज जब हम ग्लोबल वार्मिंग के भय से आक्रांत हो कर पर्यावरण चेतना को बढ़ावा देने की बात करते हैं वहीं हमारे वेदों, पुराणों, उपनिषदों एवं महाकाव्यों में पर्यावरण के संतुलन का संदेश निहित है । ‘‘रामायण’’ तथा ‘‘रामचरित मानस’’ में वर्णित रामकथा पर्यावरण के एक-एक तत्व के महत्व को प्रस्तुत करते हैं । वस्तुतः रामकथा धर्म और आस्था से जुड़ी हुई कथा ही नहीं है वरन् उसमे पर्यावरणीय चेतना का अद्भुत स्वरूप देखने को मिलता है।

पर्यावरण का सीधा संबंध प्रकृति से है, जहां समस्त जीवधारी प्राणियों और निर्जीव पदार्थों में सदा एक दूसरे पर निर्भरता और समन्वय की स्थिति रही है। पर्यावरण शब्द का निर्माण पऱिआवरण से हुआ है जिसका सामान्य अर्थ है घेरनेवाला। पर्यावरण के अंतर्गत वह सब कुछ आता है जो पृथ्वी पर और उसके चारों और दृश्य एवं अदृश्य रूप में विद्यमान है। हमारे चारों ओर का अवरण अर्थात हमारा भौतिक एवं सामाजिक परिवेश जिससे समस्त जैविक एवं अजैविक घटक प्रभावित होते हैं। दूसरे शब्दों में कहा जाए तो पर्यावरण का निर्माण उन सभी जैविक एवं अजैविक घटकों से हुआ है जो इस पृथ्वी और इसके चारों ओर उपलब्ध है। पर्यावरण के अंतर्गत पृथ्वी, आकाश, जल, अधि और वायु सम्मिलित है। पृथ्वी पर उत्पन्न होने वाली वनस्पतियां, जीव-जन्तु पर्वत, नदियां, खनिज पदार्थ आदि सभी कुछ पर्यावरण के है । वस्तुतः पर्यावरण की अवधारणा अत्यंत व्यापक है। इसमें पृथ्वी और पृथ्वी पर उपस्थित समस्त जैव एवं अजैव घटकों के पारस्परिक संबंध, उपस्थिति, सह जीवन, संतुलन एवं संयोजन का समावेश रहता है। पर्यावरण वह है जिसका स्वस्य एवं संतुलित स्वरूप पृथ्वी के अस्तित्व एवं जैव विविधता का निर्धारण करता है। जहां संतुलित पर्यावरण नहीं है वहां जीवन अथवा जैव विविधता भी नहीं है। पृथ्वी पर जीवन का महत्वपूर्ण अंग है मनुष्य । अतः पर्यावरण के संतुलन एवं संरक्षण में मनुष्य की भूमिका अत्यंत महत्वपूर्ण है। मनुष्य सर्वाधिक क्रियाशील प्राणी है। उसकी क्रियाएं पर्यावरण पर सीधा प्रभाव डालती है। इसीलिए पर्यावरण के अंतर्गत समस्त जैव-अजैव घटको के साथ-साथ मानव क्रियाओं के समस्त रूपों का भी अध्ययन एवं आकलन आवश्यक होता है।
रामकथा में जैव, अर्जव अर्थात् जड़ और चेतन सभी तत्वों को मानवीय दृष्टिकोण से देखा गया है। जैसा कि तुलसीदास ने लिखा है- "सियाराम मय सब जग जानी। करहु प्रनाम और जुग पानी ।।" श्रीराम के भक्तों में पशु और पक्षी दोनों वर्ग के प्राणि है। वानर, हरिण, हाथी, घोडे, ऊंट, खच्चर आदि पशुओं का उल्लेख है। इसी प्रकार मोर, चकोर, तोते, कबूतर, सारस, हंस, कौआ, गिद्ध, गरुड़ आदि पक्षियों का महत्वपूर्ण स्थान है।

पर्णकुटी के आसपास हरिणों के घूमने तथा स्वर्णमृग का वर्णन जहां वन्य पशुओं की उपस्थिति दर्शाता है वहीं स्वर्णमृग की घटना हरिण के आखेट के दुष्परिणाम को सामने रखती है।

हमहि देखि मृग निकर पराही।
मृगी कहहिं तुम्ह कह भय नाहीं।
तुम्ह आनंद करहु मृग जाए।
कंचन मृग खोजन ए आए।।

सीता का रावण द्वारा अपहरण कर लिए जाने पर श्री राम व्याकुल हो कर प्रत्येक प्राकृतिक तत्व से सीता का पता पूछते हैं।

हा गुन खानि जानकी सीता।
रूप सील ब्रत नेम पुनीता।।
लछिमन समुझाए बहु भाँति।
पूछत चले लता तरु पाँती

अर्थात् श्री राम विलाप करते हुए कहते हैं कि हे गुणों की खान जानकी! हे रूप, शील, व्रत और नियमों में पवित्र सीते! तुम कहां हो? लक्ष्मणजी उन्हें बहुत प्रकार से समझाते हैं फिर भी श्री राम लताओं और वृक्षों की से पूछते हैं-

हे खग मृग हे मधुकर श्रेनी।
तुम्ह देखी सीता मृगनैनी।।
खंजन सुक कपोत मृग मीना।
मधुप निकर कोकिला प्रबीना।।

अर्थात हे पक्षियों! हे पशुओं! हे भौंरों! तुमने कहीं मृगनयनी सीता को देखा है? खंजन, तोता, कबूतर, हिरन, मछली, भौंरों का समूह, प्रवीण कोयल तुम्हीं बताओ कि तुमने सीता को देखा हैं?

कुंद कली दाड़िम दामिनी।
कमल सरद ससि अहिभामिनी।।
बरुन पास मनोज धनु हंसा।
गज केहरि निज सुनत प्रसंसा।।

रामकथा में कौए और गरुड़ को विशेष स्थान दिया गया है। ये दोनों वन्य एवं नगरीय पक्षियों के प्रतिनिधि समान हैं। कागमुशुण्डि, जटायु, संपाति तथा गरुड़ के रूप में पक्षियों के महत्व को निरूपित किया गया है। कागभुशुण्डि तो वह चरित्र हैं जिसने पक्षीराज गरुड के संदेह निवारण के लिए उन्हें रामकथा सुनाई -

कहेछु न कछु करि जुगति विषेखी।
यह सब मैं निज नयनन्हि देखी ।।

जटायु ने रावण से सीता को छुड़ाने के लिए अपने प्राण भी दांव पर लगा दिए। यह भी मानव जीवन में पक्षियों के महत्व को सिद्ध करने वाला प्रसंग है। जब रावण सीता का हरण करके लंका ले जा रहा था तो जटायु ने सीता को रावण से छुड़ाने का प्रयत्न किया था। इससे क्रोधित होकर रावण ने उसके पंख काट दिये थे जिससे वह भूमि पर जा गिरा। जब राम और लक्ष्मण सीता को खोजते-खोजते वहां पहुंचे तो जटायु से ही सीता हरण का पूरा विवरण उन्हें पता चला। स्मरण रहे कि जटायु गिद्ध प्रजाति का था। अर्थात् रामकथा हमें बताती है कि जिस पक्षी को हम मृतपशुओं का मांस खाने वाला पक्षी कह कर हेय दृष्टि से देखते हैं, वह भी मानव जीवन के लिए हितकारी है। यदि वैज्ञानिकदृष्टि से देखा जाए तो गिद्ध उच्चकोटि का सफाईकर्मी है।

रामकथा में अहिल्या की कथा जड़ तत्व के रूप में पाषाण के महत्व को उद्घाटित करती है।

परसत पद पावन सोकनसावन प्रगट भई तपपुंज सही।
देखत रघुनायक जन सुखदायक सनमुख होइ कर जोरि रही।।
अति प्रेम अधीरा पुलक शरीरा मुख नहिं आवइ बचन कही।
अतिसय बड़भागी चरनन्हि लागी जुगल नयन जलधार बही।।

 - भावार्थ यह है कि श्री रामजी के पवित्र और शोक को नाश करने वाले चरणों का स्पर्श पाते ही सचमुच वह तपोमूर्ति अहल्या प्रकट हो गई। भक्तों को सुख देने वाले श्री राम को देखकर वह हाथ जोड़कर सामने खड़ी रह गई। अत्यन्त प्रेम के कारण वह अधीर हो गई। उसका शरीर पुलकित हो उठा, मुख से वचन कहने में नहीं आते थे। वह अत्यन्त बड़भागिनी अहल्या प्रभु के चरणों से लिपट गई और उसके दोनों नेत्रों से प्रेम और आनंद के आंसुओं की धारा बहने लगी।

यदि अहिल्या की कथा को वैज्ञानिक दृष्टिकोण से देखा जाए तो पृथ्वी के अजैविक घटकों के निर्माण में जैविक घटकों के पाए जाने की प्रक्रिया मिलती है। विशालकाय वृक्ष गिर कर भूमि में दब जाने पर लाखों, करोड़ों वर्ष में पाषाण में बदल जाते हैं। अहिल्या भी पहले जीवित स्त्री थी जो शापग्रस्त हो कर शिला में परिवर्तित हो गई थी। श्रीराम के चरणों का स्पर्श पाकर वह पुनः जीवन्त हो उठी। जिस प्रकार वातावरणीय अनुकूलकता पा कर चट्टानों से भी अंकुरण फूट पड़ते हैं।
जिन कूपों, नदियो, सरोवरो एवं समुद्र आदि जलाशयों का उल्लेख रामकथा में किया गया है वे सभी पानी से लबालब भरे हुए है, किसी में भी पानी के कम होने का संकेत नहीं है। इन जलाशयों का त्यानी मी स्वच्छ एवं जलचरों से युक्त है। अर्थात त्रेतायुग में जल संरक्षण जीवनचर्या का अभिन्न अंग था। किसी को भी जल की कमी का राकट नहीं झेलना पड़ता था। रामकथा में सुरम्य उपानहै जिसमें सीता श्री राम के प्रथम दर्शन करती है। ऐसा उपवन जहां सरोवर भी है, कमल भी है, पक्षी कल कल कहे हैं और भौंरे गुनगुना रहे हैं।

वन्य-उत्पादन आज तेजी से घटता जा रहा है। जब वन ही कम होते जा रहे हैं तो वनोपज अधिक कहां से होगी? शहरों के फैलाव ने भी पर्यावरण को अपार क्षति पहुंचाई है। किन्तु रामकथा में शहरों के साथ-साथ गांवों एवं वनवासियों का भी समान रूप से वर्णन है।

सीता लखन सहित रघुराई।
गांव निकट जब निकसहिं जाई।
लगभग सभी ऋषि-मुनि अरण्य में कुटी बना कर निवास करते थे। निषाद, शबरी आदि वनवासी कुटियों में अपने परिवार और समूहों के साथ रहते थे-

काचर कोल किरात बिचारे के बिलोकि पनिक हियं हारे।।

आज हम समुद्र के तटों को सुखा कर उस पर अपनी बस्तियां फैलाते जा रहे हैं। यह अतिक्रमण है सागरीय जल-भूमि पर। इसी संदर्भ में उस प्रसंग को याद करना जरूरी है जब श्री राम समुद्र की तीन दिन तक स्तुति करते हैं किन्तु समुद्र पार जाने के लिए रास्ता नहीं देता है। तब श्री राम मानवीय अवतार के वशीभूत समुद्र पर क्रोध करते हैं और उसे सुखा देने के लिए धनुष पर बाण चढ़ा लेते हैं। तब समुद्र प्रकट होता है और श्री राम से कहता है कि आप सर्वशक्तिमान हैं, आप चाहें तो मुझे पल भर में सुखा सकते हैं किन्तु सूखना मेरी प्रकृति नहीं है। अतः इसमें आपका यश नहीं होगा। तब श्री राम समुद्र से कहते हैं कि तुम्हीं कोई उपाय सुझाओ। ‘‘रामचरित मानस’’ में दिया गया संवाद देखिए-

प्रभु प्रताप मैं जाब सुखाई। उतरिहि कटकु न मोरि बड़ाइ।।
प्रभु अग्या अपेल श्रुति गाई। करौं सो बेगि जो तुम्हहि सोहाइ।।
सुनत बिनीत बचन अति। कह कृपाल मुसुकाइ।
जेहि बिधि उतरै कपि कटकु। तात सो कहहु उपाइ।।
मैं पुनि उर धरि प्रभु प्रभुताई। करिहउँ बल अनुमान सहाई।।
एहि बिधि नाथ पयोधि बँधाइअ। जेहिं यह सुजसु लोक तिहुँ गाइअ।।

इस पर समुद्र रामनाम की शिलाओं को जल में तैराने का उपाय बताता है। जिस पर अमल करते हुए वानर और भालुओं की सेना शिलाओं पर श्री राम का नाम लिख कर ‘‘रामसेतु’’ बना देती है। अर्थात् रामकथा यही कहती है कि चाहे समुद्र हो या नदी, प्रकृति को क्षति पहुंचाए बिना विकास का रास्ता ढूंढना चाहिए।
रामकथा में किसी भी स्थान पर पर्यावरण असंतुलन अथवा पर्यावरण को क्षति पहुंचाए जाने का उल्लेख नहीं मिलता है। जब लक्ष्मण क्रोधवश अपने बाण से जल में आग लगा देने को उद्यत हो उठते हैं वहां भी जलदेवता जलचरों की रक्षा का स्मरण कराते हैं और जलचरों को क्षति नहीं पहुंचती है । अतः यदि रामकथा के पर्यावरणीय मर्म को आत्मसात किया जाए तो पर्यावरण के संरक्षण के रास्ते में आने वाली बाधाएं सुगमता से दूर हो सकती हैं तथा बड़ी आसानी से जन सामान्य में पर्यावरण चेतना का संचार हो सकता है।    
     ----------------------------
#DrMissSharadSingh #चर्चाप्लस  #सागरदिनकर #डॉसुश्रीशरदसिंह #हिन्दीसाहित्य #रामकथा #पर्यावरण  #चेतना  #Ramkatha #environment  #awareness

Tuesday, July 4, 2023

पुस्तक समीक्षा | खुरदरे कठोर प्रसंगों का व्यंजनात्मक किन्तु कोमल प्रस्तुतिकरण | समीक्षक डाॅ (सुश्री) शरद सिंह | आचरण

प्रस्तुत है आज 04.07.2023 को  #आचरण में प्रकाशित मेरे द्वारा की गई  कवि रत्नदीप खरे के काव्य संग्रह "कुछ सीपी कुछ शंख" की समीक्षा... 
-------------------
पुस्तक समीक्षा
खुरदरे कठोर प्रसंगों का व्यंजनात्मक किन्तु कोमल प्रस्तुतिकरण
- समीक्षक डाॅ. (सुश्री) शरद सिंह
-------------------
काव्य संग्रह - कुछ सीपी कुछ शंख
कवि       - रत्नदीप खरे
प्रकाशक    - प्रखर गूंज पब्लिकेशन, एच-3/2, सेक्टर-18, रोहणी, दिल्ली -110089
मूल्य       - 250/-
-------------------

‘‘कुछ सीपी कुछ शंख’’ एक ऐसी काव्यकृति है जिसमें गीत और ग़ज़ल दोनों विधाओं की रचनाएं हैं। इन रचनाओं में प्रकृति की सुंदरता, प्रकृति की पीड़ा, व्यवस्थाओं का दूषित होना और मन की कोमल भावनाओं का प्रस्तुतिकरण है। जिस विषय पर सृजन किया जाए, स्वयं वह विषय रचनाकार से उसके साथ तादात्म्य स्थापित करने का आग्रह करता है। जो रचनाकार इस आग्रह को सुन, समझ लेता है, उसकी रचनाओं में प्रस्तुत विषय अपनी समग्रता से उभरता है। रत्नदीप खरे की काव्य रचनाओं में विषय की समग्रता स्पष्ट रूप से देखने को मिलती है क्योंकि काव्य के बीज बाल्यावस्था से ही उनके मन में पड़ चुके थे।
मां प्रत्येक व्यक्ति की प्रथम शिक्षिका होती है। मां बोलना सिखाती है, चलना सिखाती है, प्यार-दुलार सिखाती है तथा इस दुनिया में जीना सिखाती है। मां की लोरी के द्वारा ही शिशु का प्रथम परिचय काव्य से होता है। फिर पहला बालगीत भी मां ही सिखाती है, चाहे वह सुक्षित हो या अपढ़। कवि रत्नदीप खरे को काव्यप्रेम अपनी माताजी चर्चित कवयित्री स्व. कांति खरे से विरासत में मिला। अपनी प्रेरणास्रोत अपनी माता जी एवं अपनी सृजन निष्ठा के प्रति कवि ने ‘‘आत्मकथ्य’’ में लिखा है कि-‘‘अपनी नवीनतम काव्यकृति ‘‘कुछ सीपी कुछ शंख’’ आपके कर कमलों में सौंपते हुए हर्ष का अनुभव कर रहा हूँ। अपनी बात कहना मेरे लिए हमेशा की तरह दुष्कर ही रहा कि क्या और कैसे कहूँ। काव्य के प्रति आसक्ति अनुराग और आकर्षण का बीजारोपण तो स्वाभाविक रूप से घर से ही होना था और हुआ भी मेरी माता जी पेशे से शिक्षिका थीं लेकिन वे। गीतकार, गजलकार, नाट्यकर्मी, आकाशवाणी कलाकार होने के साथ वे बुंदेलखंड क्षेत्र की स्थापित मंचीय कवयित्री भी रहीं हैं।’’ रत्नदीप खरे आगे लिखते हैं कि- ‘‘पिताजी के इधर उधर तबादलों के चलते मैं ही ज्यादातर माँ के पास रहा और यही वजह है कि मैं साहित्यानुरागी हो सका।’’
कवि रत्नदीप खरे व्यष्टि और समष्टि दोनों के प्रति स्पष्ट हैं। वे निजदुख, आकुलता, विछोह अथवा प्रेमावेग को जितनी मुखरता से व्यक्त करते हैं उतनी ही मुखरता उनकी उन रचनाओं में भी है जिनमें उन्होंने जग की बात की है। कवि ने निजदुख में उलाहना भी पूरी कोमलता से दिया है। ‘‘तुमने तार तार कर डाला’’ शीर्षक गीत की शब्दावली देखिए-
कैसे जाऊँ गन्तव्यों तक मेरे मीत तुम्हीं बतलाओ,
पथ पहले से था पथरीला तुमने धारदार कर डाला।
सारी रात जागकर मैंने
पीर, वेदना, व्यथा लिखी थी
मेरे जीवन भर की पूंजी
तुमको केवल कथा दिखी थी
लिखता रहा निरंतर जब तक
चुक न गई आंखों की स्याही
पढ़ा किसी ने नहीं निकल गए
नजर डाल कर सारे राही
अब न कभी मैं बुलवाऊंगा तुम्हें समीक्षा करने बाबद,
मैंने गांठ गांठ जोड़ी थी तुमने तार तार कर डाला।

यदि संग्रह के नाम के अनुरुप इसके गीतों और ग़ज़लों पर दृष्टिपात किया जाए तो मन भी एक अथाह सागर की भांति होता है जिसके भीतर अनेक भावनाएं उपस्थित रहती हैं। भावावेगा की लहर उठने पर कुछ भावनाएं हृदय से निकल कर मुखरता पा जाती हैं। दबा-छिपा अव्यक्त सहसा अभिव्यक्ति पा जाता है और सुंदर व्यंजनात्मक रचनाओं में ढल जाता है। जैसे एक उदाहरण देखिए ‘‘जीवन का अनुवाद किया है’’ शीर्षक गीत का, इसमें शैलीगत प्रवाह है, सहज शब्द-विन्यास है, साथ ही मुहावरे का सटीक प्रयोग भी है-  
अरसे से वीरान पड़ी इस विरह, वेदना की बस्ती को,
मैंने केवल स्वर देकर के, कोशिश भर आबाद किया है।
सौ सौ बार टूटना होता
केवल एक सृजन से पहले,
ऊपर से दुनिया बैठी है
लिए हुये नहले पर दहले,
इतना भी आसान नहीं था कोई गीत सृजित हो पाता,
जिनसे रहा सदा अपमानित उन तक से संवाद किया है।
भारी भरकम शब्दकोष का
मिल सकता था मुझे सहारा,
समझ लिया जाता पर मुझको
पुरस्कार वाला हरकारा,
इंद्रजाल मैं रच सकता था क्लिष्ट, कठिन शब्दों के लेकिन
सीधी और सरल भाषा में जीवन का अनुवाद किया है।

बुंदेलखंड के झांसी निवासी कवि एवं साहित्यकार चंद्रिका प्रसाद त्रिपाठी ने संग्रह की भूमिका लिखते हुए संग्रह के बारे में बड़ा सुंदर परिचय दिया है- ‘‘काव्यकृति का नाम ‘‘कुछ सीपी कुछ शंख’’ बड़ा ही सार्थक है। सीप से मोतियों का जन्म होता है और शंख से गंगाजल भरकर शंकर का जलाभिषेक किया जाता है। गीत आबदार मोती के समान चमकदार और शोभामय हैं। कतिपय गीत गंगा जल बिंदु की भांति शं (कल्याण) कर (करने वाले) को अर्पित होने योग्य हैं और क्यों न हों। इनके रचयिता का नाम रत्नदीप है और यह भी अर्थगर्भित है । दीप में तेल और बाती होती है और उसे दियासलाई से प्रज्ज्वलित करते हैं तब दीप के प्रकाश से अंधकार दूर होता है, परंतु रत्नदीप अलग होता है उसके लिए न तो तेल चाहिए और न बाती और दियासलाई। वह स्वयं प्रकाशित होता है। उसे आंधी तूफान बुझा नहीं सकते। वह सदैव तेजोमय रहता है। रत्नदीप द्वारा रचित गीत गजल भी इसी प्रकृति के अनूठे है। वे अन्य गीतकार के भावों के मोहताज नहीं हैं, ये मौलिक हैं, सर्वथा आत्मचिंतन से जन्मे और आत्मानुभूति जन्य हैं।’’
‘‘अनुभूतिजन्य’’ और ‘‘आत्मानुभूतिजन्य’’ ये दो शब्द साहित्य सृजन में बहुत अधिक महत्व रखते हैं। इन दो शब्दों से ही रचना का स्वरूप निर्धारित होता है तथा रचना की प्रकृति निर्मित होती है। यदि कोई दृश्य आंखों को छू कर हृदय से होता हुआ मस्तिष्क को कुरेदता है और तात्कालिक प्रतिक्रिया की भांति रचना फूट पड़ती है तो वह ‘‘अनुभूतिजन्य’’ रचना होती है। वहीं, यदि कोई दृश्य हृदय को इस तरह आलोड़ित करता है कि उससे मन और मस्तिष्क एक साथ प्रभावित हो कर उसका सांगोपांग विश्लेषण करने लगते हैं और तब जो रचना सृजित होती है वह ‘‘आत्मानुभूतिजन्य’’ रचना होती है। दोनों प्रकार की रचनाओं की प्रकृति को पाठक या श्रोता पढ़ते या सुनते ही समझ जाता है कि इसमें भावना और विचारों का संतुलन किसमें अधिक और किसमें कम। कवि रत्नदीप खरे की रचनाएं निश्चित रूप से ‘‘आत्मानुभूतिजन्य’’ रचनाएं हैं। अभी गीतों के उदाहरण तो देखे ही, अब ग़ज़लों में भी उनके सृजन का कौशल देखिए, जब रत्नदीप खरे चेतना को झकझोरने वाले संदर्भ अपनी ग़ज़ल में पिरोेते हैं। इसी संग्रह में एक ग़ज़ल है ‘‘माँ का बक्सा बोल गया’’। इस ग़ज़ल के कुछ शेर देखें-
मैं भी जाने किस गुमान में अच्छा अच्छा बोल गया।
हाथ नहीं रक्खा गीता पर, लेकिन सच्चा बोल गया।
बाबूजी के हिस्से में तो परछत्ती ही आना है,
इक विलायती बेटे के घर का नक्शा बोल गया।
हमने खुद ताकीद करी है रंग न रोगन करने की,
दादी माँ के जहाँ पान का चूना कत्था बोल गया ।
सुनती रही सभी का सब कुछ, मगर उमर भर मौन रही,
बरसी पर जब खोला क्या-क्या माँ का बक्सा बोल गया।
 
कवि ने अपनी ग़ज़लों के माध्यम से सरकारी व्यवस्थाओं के दोषों और भ्रष्टाचार पर करारा व्यंग्य किया है। एक ग़ज़ल के कुछ शेर देखिए-
जहाँ पानी नहीं होता, वहाँ पतवार चलती है।
हमें मालूम है कैसे, कहाँ, सरकार चलती है।
सुना दीवार में होते हैं अक्सर कान दफ्तर में,
मगर अब साथ में पूरे समय दीवार चलती है।
यहाँ बाबू, बड़ा बाबू, फिर उससे भी बड़ा बाबू,
ये जैसी टीप दें नस्ती उसी अनुसार चलती है।

इस संग्रह में बड़े गीतों के साथ छोटे बहर की भी ग़ज़लें हैं जो अपना अलग प्रभाव छोड़ती हैं -
आप तो बस आप हैं श्रीमान जी ।
ताल, सुर, आलाप हैं श्रीमान जी ।
नप गयी जनता जरा सी बात पर,
आप तो बे नाप हैं श्रीमान जी ।
ओम् कुर्सी, ओम् सत्ता, ओम पद,
आपके तप जाप हैं श्रीमान जी ।
हों भले ना बंधु, भाई या सखा,
किंतु माई बाप हैं श्रीमान जी।
 
कवि रत्नदीन खरे का काव्य संग्रह ‘‘कुछ सीपी कुछ शंख’’ में प्रेमिल भावनाओं की सीपियां हैं तो अव्यवस्था के विरुद्ध शंखनाद भी है। इसमें सन्नाटे के स्वर हैं तो शोर का प्रतिरोधी सन्नाटा भी है। यह काव्य संग्रह अपनी रचनाओं की उपादेयता स्वयं सिद्ध करता है। किसी पीड़ाकारी या तीखी बात को किस तरह कोमलता से कहा जा सकता है, इसे समझने के लिए इस संग्रह को जरूर पढ़ा जाना चाहिए।
  ----------------------------               
#पुस्तकसमीक्षा  #डॉसुश्रीशरदसिंह  #bookreview  #bookreviewer  #DrMissSharadSingh #काव्य #काव्यसंग्रह

Sunday, July 2, 2023

Article | Nature Loves Nature But Humans? | Dr (Ms) Sharad Singh | Central Chronicle

Article
Nature Loves Nature But Humans?
        -    Dr (Ms) Sharad Singh*
Writer, Author & Social Activist
Blogger - "Climate Diary Of Dr (Ms) Sharad Singh"
 
       Nature loves nature and human? This is a question to which we know the answer but do not have the courage to say or hear it. While nature keeps trying to communicate with us continuously and she wants to urge us to correct our mistakes. But when we are unable to hear the voice of our soul, then where will we be able to hear the voice of nature? Even then, if you listen carefully, you will find trees and plants also willing to talk to us. This is not a fiction. After all, those scientific theories are not wrong that plants and trees sleep at night, plants like to listen to music, ants also talk among themselves, etc., etc. Just once we try to listen to them, we will understand how nature loves nature and how we are forgetting to love nature.
Once upon time a small plant was born in a forest. When that plant looked around itself, there were big skyscraper trees standing. He felt very small in front of all of them. The plant started crying in sadness, a fairy came there after hearing his cry. When he asked the plant the reason for crying, the plant cried in the same way and said that when Mother Nature had to give me life in this forest, I too had to make it as big as these big trees. Why did you keep me so small, I have no existence in front of them. I will have to look down in front of them for the rest of my life. The fairy laughed after listening to the plant and said, it is your mistake, you will not have to look down on anyone, this tree, it has grown here before you by Mother Nature so that when you are born and grow here, it can support you and you can see the world with the help of them.

The little plant became silent after listening to the fairy, but it did not understand the fairy's words. He felt that the fairy was saying this to him to keep his mind. After some time, that little plant turned into a vine. Now she needed support to get up. She saw that a big tree had bent down one of its branches so much that by holding it she could climb that tree. The plant which had become a creeper was happy and started growing up by holding the branch of the tree. Gradually with time it turned into a big vine and one day it found that its uppermost leaves reached the topmost tip of the tree. Is. From there she could see the whole forest. That day he remembered the words of the fairy and understood that Mother Nature takes care of everyone equally. She cares for everyone big and small, if she makes someone weak, then she also gives support to him.
Shortly after this event a surprising incident happened. One day suddenly that vine felt as if an earthquake had occurred. The tree on which she was wrapped started shaking violently, it seemed that the tree would fall. Bell panicked. But she could not do anything. In a short while, her guess proved to be true like a nightmare dream. The tree that supported him fell to the ground, along with it the vine also fell. Then vine saw that a man had cut down the tree with a saw and was about to cut down another tree. That vine felt that like Mother Nature, man will also make that tree stand again one day. But this did not happen. The man came with his companions and took away the cut tree. Due to this act of those people, that vine also got hurt, many of its tendrils and leaves were broken. That vine started crying again. Hearing her crying, once again the angel came to her and asked the reason for crying. Vine asked with weeping that the man who had cut down his tree and took it away, why didn't he erect the tree again to support her? Doesn't he know that now that vine has become destitute?
Then the fairy sadly said that you have now seen the whole world. But you don't know, outside this forest there is another big forest, the forest of humans where lifeless structures of cement and iron are built. Vine asked who made those structures. Are there vines and trees like me there too? The fairy said, No! There used to be trees like you, there used to be trees too, but by cutting them down, human have been made lifeless structures. Some of which are inhabited by humans. He doesn't love you all as much as Mother Nature does. For here in the forest, Mother Nature makes some or the other support for every plant, tree, river, insect, while humans are making Mother Nature helpless by cutting the forest.
The thing was very difficult to understand that vine still needed more bitter experiences but this much she definitely understood that what has happened has not been cured, it is all very bad.

That vine started feeling sad. But after a few months when it rained, one day her sadness turned to happiness when she saw that the stump of the cut tree had sprouted new shoots. She understood that once again Mother Nature has done healing for her trees and plants. She has also understood that nature loves nature while man is forgetting to love nature.
Guys, it is not a fairy-tale, it is a true story. This story told me vine itself, when I went one day in the forest. Guys, if you also go to the forest and listen carefully, you will get to hear many stories there. Some of them will be very beautiful stories, like that of a naive deer, a mischievous rabbit or a mighty bison. But there will be some stories that you will be more embarrassed than scared of hearing. These stories will include stories of lions being killed by poachers, elephants being killed for their ivory, beautiful deer being killed for their hides and forests being mercilessly cut down to expand their cities. Hearing these stories, we would feel ashamed of such wrongdoings of our fellow human beings. We will also get angry. The trees and plants of the forest will not tell us these stories so that we get scared or shy after listening to them, they will tell us these stories so that we feel what we are missing by listening to them. They will tell us these stories so that we remember that nature loves nature but we are falling out of love with nature.

If you don't want to go far, that is, don't want to go to the forest, then ask the plants kept in your courtyard or terrace or balcony, they will say that they have been suffocating due to dust, smoke and pollution. Their natural routine has been disturbed by the constant light even at night. They need not only fertilizer and water, but also pure air and favorable light. If you go to the vegetable garden, then those vegetables will be found in panic, which are grown wrongly by giving medicines and injections. They will only say that the sad future you humans have chosen for yourselves has been imposed on us too.
So, go to the forest, gardens and terrace and listen to these stories at least once that how Mother Nature controls the seasons for her nature beings and how we humans spoil the order of seasons by becoming enemies of nature. Have been after realizing our mistakes, maybe we will be able to do something positive for nature, environment and climate.
------------------------------
 (02.07.2023)
#climatechange  #MyClimateDiary 
#UNClimateChange 
#savetheearth  #nature 
#mothernature 
#CentralChronicle 
#DrMissSharadSingh